Paul Polman - ‘Er is geen reden voor onverschillige bedrijven’

Voormalig topondernemer Paul Polman en wetenschapper Johan Rockström hebben deze zomer Planetary Guardians opgericht. Het gaat om een onafhankelijke groep van wetenschappers, oud-politieke leiders en ondernemers die de wetenschap rond de Planetary Boundaries onder de aandacht wil brengen en sterker wil laten meewegen in besluitvorming van zowel overheden als bedrijven.

Het Planetary Boundaries-netwerk is opgericht door Röckstrom. Deze zomer is Planetary Guardians is daaruit voortgekomen - Paul Polman (foto) was daar een mede-oprichter van. De Guardians richten zich op drie zaken: het publiceert en ondersteunt de jaarlijkse Planetary Health Check; het probeert planetaire wetenschap sterker in politieke en economische besluitvorming te krijgen, en het brengt leiders en wetenschappers samen rond oplossingen. Zo komt de Planetary Health Check van 2026 tot de conclusie dat inmiddels zeven van de negen planetaire grenzen zijn overschreden. 

Hoogste tijd voor samenhangend beleid

De Planetary Guardians hebben samen met professor Röckstrom van het Potsdam Institute for Climate Import Research het netwerk Chief Planetary Scientist Network gelanceerd. Het idee daarachter is dat veel regeringen afzonderlijke ministeries opzetten bij voorbeeld economie, gezondheid, veiligheid en klimaat. Maar planetaire risico’s lopen juist dwars door die beleidsterreinen heen. 

Een Chief Planetary Officer moet daarom als een soort overkoepelende wetenschappelijke adviseur functioneren. Hij of zij is iemand die kijkt naar de samenhang tussen bijvoorbeeld klimaat, water, biodiversiteit, voedselzekerheid en economie, en die kennis vertaalt naar concrete overheidsbesluiten over onder andere begrotingen, investeringen, infrastructuur en nationale veiligheid. 

Polman legt uit dat een CEO heel redelijk naar de planetaire grenzen kan kijken en zich een eenvoudige vraag stellen: wat moet ik hier nu precies mee? Die planetaire grenzen hebben betrekking op negen onderling verbonden systemen die de aarde stabiel en leefbaar houden. Ze omvatten onder meer het klimaat, biodiversiteit, bossen en landgebruik, zoetwater, oceanen, de ozonlaag, nutriëntenkringlopen en de gevolgen van vervuiling.

Probleem is echter dat besturen van bedrijven en organisaties een groot deel van hun tijd besteden aan het beoordelen van mondiale krachten waarop zij geen controle hebben. De vraag is niet of een onderneming die krachten kan veranderen, maar of die krachten de onderneming kunnen veranderen. ‘De planetaire grenzen zijn de macro-economie van de fysieke wereld. Geen enkel individueel bedrijf heeft controle over inflatie, rentetarieven of de olieprijs, maar geen serieus bestuur zou ze om die reden negeren,’ zegt Polman.

Hij voegt eraan toe: wat zich op mondiaal niveau aandient als een kritische grens, vertaalt zich al snel naar een lokale commerciële realiteit. Waterschaarste legt fabrieken stil en beperkt de energieproductie. Droogte vermindert oogsten en jaagt voedselprijzen op. Verlies aan biodiversiteit tast bodems, bestuiving en landbouwproductiviteit aan.

Bovendien versterken deze risico’s elkaar. Droogte wordt een voedselschok, die vervolgens een inflatieprobleem wordt en uiteindelijk kan leiden tot politieke instabiliteit. 

Ondernemingen beschikken over belangrijke hefbomen

Maar voegt Polman eraan toe: ‘Dat geen enkel bedrijf op eigen kracht een planetaire grens kan herstellen, is geen argument voor onverschilligheid vanuit het bedrijfsleven. Ondernemingen beschikken nog steeds over belangrijke hefbomen. Zij beïnvloeden toeleveringsketens, inkoopstandaarden, kapitaalstromen, technologie, beleid en consumentengedrag.’

De voormalige Unilever-topman stelt dat overheden en bedrijven het aanpakken van dergelijke existentiële uitdagingen eerder hebben gedaan. Zo kon geen enkel bedrijf in zijn eentje de ozonlaag herstellen. Dat lukte wel toen wetenschappers het gevaar in kaart brachten, overheden reageerden met beleid en het bedrijfsleven samenwerkte om schadelijke chemicaliën te vervangen.

Maar, waarschuwt hij, ‘de uitdaging van vandaag is nog complexer. Klimaat, water, biodiversiteit, voedsel, energie en gezondheid kunnen niet netjes van elkaar worden gescheiden in afzonderlijke beleidsterreinen. Toch is dat precies hoe de meeste overheden zijn georganiseerd.’

De rol van Chief Planetary Scientist Network

Beleid dat vanuit één invalshoek succesvol lijkt, kan elders ernstige schade veroorzaken. Irrigatie kan dit jaar de landbouwproductie verhogen, terwijl tegelijkertijd een stroomgebied wordt uitgeput waarvan de volgende oogst afhankelijk is. Slecht ontworpen biobrandstoffenbeleid kan het gebruik van fossiele brandstoffen verminderen, maar tegelijk ontbossing en voedselonzekerheid versnellen.

Dit is de leemte die het Chief Planetary Scientist Network wil opvullen. Als het initiatief serieus wordt genomen, dan kan dat ook het besturingssysteem van overheden veranderen en tot een integrale aanpak aanleiding geven.

Het netwerk van Planetary Guardians is deze zomer gelanceerd. België bijt het spit af met de benoeming van Luc Bas die benoemd is tot Chief Planetary Officer. Hij is daarnaast directeur van het Belgische Climate Risk Assessment Centre, dat zich bezighoudt met systeemrisico’s rond klimaat en milieu en de Planetary Boundaries vertaalt naar Belgische risicoanalyses. 

Paul Polman werkte in hoge managementfuncties bij Procter & Gamble en Nestlé, waarna hij in 2009 als CEO overstapte naar Unilever. Hij zette zwaar in op duurzaamheid. Zo lanceerde hij in 2010 het zogenoemde Unilever Sustainable Living Plan (USLP). In dit plan wilde hij de omzet van Unilever verdubbelen en tegelijkertijd de milieuvoetafdruk verkleinen. Hiervoor was een aantal duurzame managementdoelstellingen opgenomen, zoals halvering van de milieubelasting en duurzame inkoop van landbouwgrondstoffen. 

Paul Polman: een voorlever in bedrijfsleven

In 2019 nam Paul Polman afscheid van Unilever, na onenigheid met aandeelhouders over het gevoerde beleid. Vervolgens schreef hij met Andrew Winston de internationale bestseller Netto Positief. 

Dat boek gaat over de ervaringen van Unilever en andere mondiale pioniers die stellen dat je bedrijf winst kan maken door de wereldproblemen te helpen oplossen in plaats van ze te veroorzaken. Bedrijven moeten netto positief worden: door meer aan de wereld te geven dan ervan te nemen. Daarmee wordt hij als één van de voorlevers in het bedrijfsleven gezien.