Jeremy Lent & Kate Raworth - economie die het leven dient

Wat als de grootste kracht van de mens niet concurrentie is, maar samenwerking? Het is die vraag die als een rode draad door een boeiend gesprek loopt tussen econoom Kate Raworth en systeemdenker Jeremy Lent. Thema’s als economie en ecologie gaan uiteindelijk over in een fundamentele kwestie: welk mensbeeld leggen we onder onze samenleving en welk wereldbeeld ontstaat daaruit?

Raworth, bekend van Doughnut Economics, vertelt hoe haar ideeën buiten de traditionele economische wetenschap onverwacht veel weerklank hebben gevonden. Gemeenten, ontwerpers, bedrijven en maatschappelijke organisaties gebruiken de ‘donut’ inmiddels als kader voor beleid en experimenten. Meer dan vijftig steden en regio’s in de wereld hebben haar principes opgenomen in hun beleid. Binnen universitaire economieopleidingen verloopt die verandering daarentegen veel trager. Voor Raworth illustreert dat hoe moeilijk gevestigde systemen zichzelf weten te vernieuwen.

Lent onderschrijft dat patroon. In zijn boek Ecocivilization beschrijft hij de huidige samenleving als een complex systeem dat tegen zijn eigen ecologische en sociale grenzen aanloopt. Verandering komt volgens hem daarom niet voort uit één nieuwe maatregel. Economie, democratie, bedrijfsstructuren, financiële systemen en onze verhouding tot de natuur moeten gezamenlijk veranderen. Want juist als bestaande instituties instabiel worden, ontstaat er ruimte voor alternatieven.

Vraagtekens bij het mensbeeld 

Op dat punt vinden Raworth en Lent elkaar in hun gesprek dat gepubliceerd is op de website Resurgence. Beiden verwerpen het idee dat de mens van nature in de eerste plaats een egoïstische, calculerende concurrent is. Raworth richt haar pijlen op de homo economicus, het mensbeeld dat generaties economiestudenten kregen voorgeschoteld: het individu dat zijn eigen belang maximaliseert. Mensen beschikken wel degelijk over competitieve eigenschappen, zegt zij, maar evenzeer over een uitzonderlijk vermogen tot samenwerking. Welke kant naar boven komt, wordt sterk bepaald door de omgeving waarin mensen zich bevinden.

Daarvoor gebruikt Raworth het beeld waaraan het gesprek zijn titel ontleent: de mens als de zachte binnenkant van een schildpad. Onze coöperatieve kant durft zich pas te tonen wanneer de omstandigheden veilig genoeg zijn. Instituties die voortdurend competitie, wantrouwen en winstmaximalisatie stimuleren, houden die schildpad als het ware in zijn pantser. Instituties gebaseerd op wederkerigheid en gedeeld beheer kunnen juist samenwerking oproepen.

Lent trekt dat idee door naar de ‘commons’: systemen waarin mensen gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen voor hulpbronnen, kennis of voorzieningen. Hij wijst onder meer op Wikipedia en het Nederlandse Buurtzorg als voorbeelden van organisaties waarin samenwerking belangrijker is dan hiërarchie en winstmaximalisatie.

Wereldbeeld moet op de schop

Ook hun kritiek op het huidige economische model vertrekt vanuit hetzelfde punt. Raworth wil niet alleen duurzamere producten, maar stelt de inrichting van bedrijven zelf ter discussie: hun eigendom, financiering, bestuur en doel. Lent redeneert op vergelijkbare wijze over het financiële stelsel. Beiden vragen niet hoe het bestaande systeem iets groener kan worden, maar hoe economie en financiën zo kunnen worden ontworpen dat zij het leven ondersteunen in plaats van uitputten.

Opvallend is dat geen van beiden zichzelf als optimist presenteert. Ze ontkennen de ernst van klimaatverandering, geopolitieke spanningen en maatschappelijke ontwrichting niet. Hun hoop komt ergens anders vandaan: uit bestaande alternatieven. Burgerraden, coöperaties, commons, nieuwe economische modellen en regeneratieve bedrijven zijn voor hen geen blauwdruk van een verre utopie, maar kleine stukken van een mogelijke toekomstige beschaving.

Daarin ligt misschien wel de essentie van hun gesprek. Raworth en Lent willen niet blijven steken in kritiek op wat verkeerd gaat. Ze zoeken naar instituties die andere menselijke eigenschappen naar boven halen. De toekomst, zo suggereren ze, begint niet met wachten op een betere mens. Ze begint met het ontwerpen van een wereld waarin het voor de mens weer veilig wordt om zijn zachte kant te laten zien.

Noot: Beeld van Jeremy Lent en Kate Raworth is gemaakt met Chat GPT.