Eigen planeet eerst

Is onze democratie wel opgewassen tegen de populisten? Die vraag stelt Roxanne van Ieperen zich in het essay Eigen planeet eerst. Wata er verkeerd gaat, wordt inzichtelijk aan de hand van het voorbeeld van de marmottenrace uit de Wie-kent-kwis uit de jaren zeventig. De cavia’s moeten door een doolhof van schotten lopen.

Zo is het ook met ons mensen. Ook wij lopen door de schotten van een systeem. Aan de ene kant is daar de onbegrensde wereldeconomie en aan de andere kant is er lokale orde, waar sprake is van culturele begrenzing: ‘eigen volk eerst’. De spanningen die daarvan uitgaan, zorgen voor constante consternantie. 

Hoewel de titel van haar boek anders suggereert, zijn niet de klimaatkantelpunten het existentiële probleem, maar het ‘democratiekantelpunt’. We lopen als burgersamenleving zodanig vast dat de vraag is hoe lang we de lokroep van de totalitaire leider nog kunnen weerstaan. Van Ieperen stelt dat er sprake is van een zingevingscrisis, die met een waardenimplosie gepaard is gegaan. Daarbij is sprake van een splitsing van moraliteit, waarbij de globale systeembak er andere spelregels op nahoudt dan de lokale.

Er is volgens haar behoefte aan zowel een stevige individuele moraal als een verbindend collectief ethos, dat tot stand komt in onderwijs, zorg en civil society. Door de systeemdwang is er niet te veel, maar eerder te weinig vrijheid en ruimte om onze medemenselijkheid aan de dag te kunnen leggen.