Wanneer zelfbedrog politieke realiteit wordt: Trump op de sofa

Wat gebeurt er wanneer een politiek leider niet alleen liegt over de werkelijkheid, maar bovendien zijn eigen werkelijkheid gaat bewonen? Dat is de centrale vraag in The fabulist’s workshop: when reality becomes an inconvenience. Dat is het essay waarin psychoanalyticus en leiderschapsdenker Manfred Kets de Vries president Trump beschrijft als het meest zichtbare voorbeeld van wat de fabulist wordt genoemd.

Kets de Vries is wereldberoemd geworden voor de wijze waarop hij de leiders in het internationale bedrijfsleven decennialang op de sofa plaats liet nemen om aan de hand van zijn psychoanalyse te ontleden.  

In zijn doorwrochte analyse - geplaatst op Linkedin -, maakt hij bij de beoordeling van de Amerikaanse president een belangrijk onderscheid: de gewone leugenaar kent de waarheid en probeert deze ‘slechts’ te verbergen. De fabulist daarentegen gaat verder: hij kneedt en herschikt de werkelijkheid totdat de nederlaag een overwinning wordt. 

De leugen is dan niet langer alleen een middel om voordeel te behalen. Het is dan een psychologisch verdedigingsmechanisme geworden. Zij is erop gericht het zelfbeeld te beschermen tegen schaamte, afhankelijkheid, verlies en het ondraaglijke gevoel onbeduidend te zijn. De fabulist vertelt niet alleen verhalen; hij gaat er gewoonweg in wonen.

Daarmee raakt het essay aan het wezen van zelfbedrog. Sommige onwaarheden zijn bewust, andere worden half geloofd en weer andere worden door eindeloze herhaling opgenomen in het geheugen. De fabulist bevindt zich zo in een grensgebied tussen weten en niet-weten: tegelijk auteur en publiek van zijn eigen mythe. De historische waarheid — wat is er werkelijk gebeurd? — maakt plaats voor een narratieve waarheid - zijnde welk verhaal kan ik eigenlijk nog verdragen?

Dat onderscheid is wezenlijk. Immers, ieder mens maakt van zijn leven een verhaal. Wij mensen selecteren, interpreteren en reconstrueren. Maar bij de fabulist overschrijdt het verhaal zijn grens. Het helpt niet langer om de werkelijkheid te begrijpen, zij wordt vervangen. Alleen feiten die de gewenste vertelling ondersteunen, worden nog toegelaten.

In Trump ziet Kets de Vries deze dynamiek terug in de voortdurende superlatieven, de theatrale overdrijving en de verdeling van de wereld in winnaars en verliezers, loyalisten en vijanden, triomfen en complotten. Hij waarschuwt daarbij terecht dat een diagnose op afstand niet mogelijk is. Zijn analyse steunt op het omvangrijke publieke archief van Trumps toespraken, ontkenningen, grieven en zelfdramatisering, zo schrijft Kets de Vries.

Juist de buitensporigheid ervan is veelzeggend. Een gewone prestatie moet de grootste ooit zijn; een tegenstander is niet alleen verkeerd maar corrupt; een nederlaag geen nederlaag, maar diefstal. In deze psychologische huishouding kan verlies niet worden gezien als een gebeurtenis die iemand overkomt. Het wordt een oordeel over de persoon zelf. “Ik verloor” dreigt te betekenen: “Ik ben een verliezer.” Om dergelijke vernederingen te vermijden, moet de werkelijkheid worden herschreven.

De presidentsverkiezingen van 2020 vormen het scherpste voorbeeld, concludeert Kets de Vries. Door te beweren dat de overwinning was gestolen, kon “ik heb verloren” worden omgevormd tot “mij is onrecht aangedaan”. Psychologisch verandert vernedering zo in martelaarschap. De verliezer keert in het verhaal terug als de rechtmatige winnaar - zoals in 2024 met de gewonnen presidentsverkiezingen het geval was.

Politiek-gezien werd die vertelling echter veel meer dan persoonlijke zelfbescherming. Miljoenen volgelingen vonden er een plaats in. Het verhaal bood een eenvoudige verklaring voor economische onzekerheid, culturele verandering, institutioneel falen en ervaren vernedering: wij hebben niet gefaald, wij zijn verraden. De leider verleent zijn aanhang een vorm van geleende grootheid; de aanhang spiegelt hem zijn uitzonderlijkheid terug.

Zo ontstaat een wederzijds psychologisch verbond. Trump levert het verhaal, zijn volgelingen leveren het applaus. Hij vertelt hun dat zij onschuldig, bijzonder en bestolen zijn. Zij bevestigen zijn grootheid en zijn slachtofferschap. Samen bouwen zij een schuilplaats tegen een ingewikkelde werkelijkheid. Maar die schuilplaats kan een gevangenis worden. Wie twijfelt aan het verhaal, bedreigt niet alleen een overtuiging, maar ook de gemeenschap die erop is gebouwd. Feiten worden dan loyaliteitstesten en critici veranderen in verraders.

Daar ligt het levensgrote democratische gevaar. Democratie veronderstelt niet dat burgers het overal over eens zijn, maar wel dat zij genoeg van dezelfde werkelijkheid delen om hun meningsverschillen uit te vechten. Rechtspraak, verkiezingen, journalistiek, wetenschap en ambtelijke instituties zijn feilbaar, maar beschikken over procedures om fouten zichtbaar te maken en te corrigeren.

De fabulist verdraagt die begrenzing echter slecht - heel slecht zelf. Een voor hem ongunstig uitgevallen vonnis, bewijst dan dat de rechter corrupt is; kritische berichtgeving is een bewijs van het stelselmatige liegen van de pers; verlies bij verkiezingen wijst erop dat het systeem frauduleus is. Niet alleen een feit wordt bestreden, maar ook de instantie die de feiten kan vaststellen. De scheidsrechter moet zijn gezag verliezen voordat de uitslag kan worden ontkend, aldus Kets de Vries.

Het gevaar is daarom groter dan desinformatie alleen. Een afzonderlijke onwaarheid kan worden weerlegd. Veel moeilijker te herstellen is een samenleving waarin geen sprake meer is van een gedeelde methode om waarheid van onwaarheid te onderscheiden. Wanneer iedere bron van verificatie als vijand is weggezet, verandert politieke onenigheid in een strijd tussen onverenigbare, botsende werkelijkheden. Dan wordt niet bewijs, maar macht de hoogste rechter.

Kets de Vries komt tot het inzicht dat democratie niet alleen een juridisch stelsel is, maar ook een psychologische prestatie. Zij vraagt het vermogen om verlies te verdragen, grenzen te aanvaarden en een tegenstander na diens overwinning nog altijd als legitieme medeburger te erkennen. De vreedzame machtsoverdracht noemt hij een publiek ritueel van rouw. Daarin wordt afstand genomen van de controle en wordt de ongewenste uitkomst erkend. Afgesloten wordt er met de ontdekking dat men de nederlaag kan overleven.

Met dat laatste krijgt ook de zoektocht naar het nieuwe verhaal betekenis. De casus-Trump leert dat feiten alleen onvoldoende zijn om een bedwelmend verhaal te overwinnen. Mensen zoeken niet uitsluitend informatie. Zij zoeken erkenning, betekenis en een plaats in een groter geheel. Een complot verandert machteloosheid in overtuiging; een vijandbeeld verandert verwarring in richting; een grootse leider laat volgelingen delen in zijn vermeende uitzonderlijkheid.

Een nieuw verhaal zal daarom méér moeten doen dan leugens corrigeren. Het zal mensen moeten erkennen zonder hen te vleien, hoop moeten bieden zonder almacht te beloven en verbondenheid mogelijk moeten maken zonder een vijand nodig te hebben. Het moet ruimte bieden aan gevoelens van verlies en vernedering, maar weigeren die gevoelens om te zetten in wraak of uitsluiting.

Dat vraagt ook om een andere voorstelling van kracht. Niet alleen winnen, domineren en nooit twijfelen, maar kunnen toegeven, herstellen, compromissen sluiten en macht afstaan. Niet iedere nederlaag is verraad. Niet iedere verandering betekent dat het land van ons wordt afgenomen. Niet elke tegenstander is een vijand.

Het nieuwe verhaal begint zo waar de almachtsfantasie eindigt. Het vertelt dat wij feilbaar, afhankelijk en onvoltooid zijn, maar daarom nog niet waardeloos. Dat wij kunnen verliezen zonder verliezers te worden en fouten kunnen erkennen zonder te verdwijnen. Democratie belooft geen definitieve triomf. Zij biedt iets bescheideners en menselijkers: een kader waarin gezag begrensd blijft, vergissingen kunnen worden hersteld en tegenstanders burgers blijven.

Misschien is dat de kern van het nieuwe verhaal: niet de belofte dat alle teleurstellingen verdwijnen, maar het vertrouwen dat wij er samen doorheen kunnen komen.