Wanneer zelfbedrog politieke realiteit wordt: Trump op de sofa

Wat gebeurt er wanneer een leider niet alleen onwaarheid vertelt over de werkelijkheid, maar bovendien die eigen werkelijkheid gaat bewonen? In een analyse zet psychoanalyticus en leiderschapsdenker Manfred Kets de Vries het zoeklicht op de zogenoemde fabulist. Een voorbeeld daarvan is volgens hem president Donald Trump.

Kets de Vries is een Nederlander, die 35 jaar geleden naam maakte met een leiderschapsprogramma dat topmanagers probeerde voor te bereiden op de uitdagingen waar zij voor (komen te) staan. 

In zijn analyse The fabulist’s workshop: when reality becomes an inconvenience - geplaatst op Linkedin en Medium - maakt Kets de Vries een belangrijk onderscheid: de doorsnee jokkebrok kent de waarheid en probeert deze ‘slechts’ te verbergen. De fabulist gaat een stap verder: hij kneedt en herschikt de werkelijkheid net zo lang totdat hij ‘de nederlaag’ heeft omgebouwd tot ‘een overwinning’. 

De fabulist vervangt de historische waarheid

De leugen is dan niet langer alleen een middel om voordeel te behalen. Het is een psychologisch verdedigingsmechanisme geworden. Zij is erop gericht het zelfbeeld te beschermen tegen schaamte, afhankelijkheid en het ondraaglijke gevoel onbeduidend te zijn. De fabulist vertelt niet alleen verhalen; hij woont erin.

Sommige onwaarheden zijn bewust, andere worden half geloofd en weer andere worden door eindeloze herhaling opgenomen in het geheugen als zijnde de waarheid. De fabulist bevindt zich zo in een grensgebied tussen weten en niet-weten: hij is tegelijk auteur én toeschouwer van zijn eigen mythe. De historische waarheid — wat is er werkelijk gebeurd? — maakt plaats voor een narratieve waarheid. Daarin staat de vraag centraal welk verhaal kan ik eigenlijk nog (wél) verdragen?

Dat onderscheid is wezenlijk. Immers, ieder mens maakt van zijn leven een verhaal, dat geselecteerd, geïnterpreteerd en gereconstrueerd wordt. Maar bij de fabulist overschrijdt het verhaal zijn grens, stelt Kets de Vries. Het is niet genoeg om de werkelijkheid te begrijpen; zij moet worden vervangen. Alleen feiten die de gewenste vertelling ondersteunen, worden nog toegelaten.

Kets de Vries ziet deze dynamiek bij Donald Trump terug, en wel in zijn voortdurende superlatieven, in zijn theatrale overdrijving en in de verdeling van de wereld in winnaars en verliezers, loyalisten en vijanden, triomfen en complotten. De psychoanalyticus waarschuwt daarbij dat een diagnose op afstand niet mogelijk is. De analyse die Kets de Vries van de president gemaakt heeft, is dan ook gebaseerd op het omvangrijke publieke archief van Trumps toespraken, ontkenningen, grieven en zelfdramatisering.

Vernedering maakt plaats voor martelaarschap

Juist de buitensporigheid daarvan is veelzeggend. Een prestatie moet de grootste ooit zijn; een tegenstander is niet alleen verkeerd, maar corrupt; een nederlaag is geen nederlaag, maar een diefstal. In deze psychologische huishouding kan verlies niet worden gezien als een gebeurtenis die iemand overkomt. Het wordt een oordeel over de persoon zelf. “Ik verloor” wordt “Ik ben een verliezer”. Om dergelijke vernederingen te vermijden, moet de werkelijkheid worden herschreven.

De presidentsverkiezingen van 2020 vormen het scherpste voorbeeld daarvan, oordeelt Kets de Vries (inzet). Door te stellen dat de 

overwinning was gestolen, kon “ik heb verloren” worden omgevormd in “mij is onrecht aangedaan”. Psychologisch verandert vernedering op die manier in martelaarschap. De verliezer keert in het verhaal terug als de rechtmatige winnaar - zoals in 2024 het geval was met de gewonnen presidentsverkiezingen.

Politiek-gezien werd die vertelling echter veel meer dan persoonlijke zelfbescherming. Miljoenen volgelingen vonden er een plek in. Het verhaal bood een eenvoudige verklaring voor de economische onzekerheid, voor de culturele verandering en ook voor het institutionele falen - wij hebben niet gefaald, wij zijn verraden. De leider verleent zijn aanhang daarbij een vorm van geleende grootheid; de aanhang spiegelt hem in zijn uitzonderlijkheid.

Zo ontstaat een wederzijds psychologisch verbond. Trump levert het verhaal, zijn volgelingen leveren het applaus. Hij vertelt hun dat zij onschuldig, bijzonder en bestolen zijn. Zij bevestigen zijn grootsheid, alsook zijn slachtofferschap. Samen bouwen zij een schuilplaats, maar die schuilplaats kan voor zijn volgelingen een gevangenis worden. Maar wie twijfelt aan het verhaal, bedreigt niet alleen een overtuiging, maar ook de gemeenschap die daarop is gebouwd. Feiten worden dan loyaliteitstesten, critici eindigen als verraders.

Het gevaar voor de democratie 

Daar ligt het gevaar voor de democratie, waarschuwt Kets de Vries. Democratie veronderstelt niet dat burgers het overal over eens zijn, maar wel dat zij genoeg van dezelfde werkelijkheid delen om hun meningsverschillen tot een goed einde te brengen. Rechtspraak, verkiezingen, journalistiek, wetenschap en ambtelijke instituties zijn feilbaar, maar beschikken gelukkig over procedures om fouten zichtbaar te maken en te corrigeren.

Maar de fabulist verdraagt die begrenzing niet. Een voor hem ongunstig uitgevallen vonnis, bewijst dan dat de rechter corrupt is; kritische berichtgeving is een bewijs van de stelselmatige leugens van de pers en verlies bij de verkiezingen wijst erop dat het systeem frauduleus is. Niet alleen een feit wordt bestreden, maar ook de instantie die de feiten kan vaststellen. De scheidsrechter moet zijn gezag verliezen voordat de uitslag kan worden ontkend.

Het gevaar is daarom groter dan desinformatie alleen. Een afzonderlijke onwaarheid kan worden weerlegd. Veel moeilijker te herstellen is een samenleving waarin geen sprake meer is van een gedeelde methode om waarheid van onwaarheid te onderscheiden. Wanneer iedere bron van verificatie als vijand is weggezet, verandert politieke onenigheid in een strijd tussen onverenigbare, botsende werkelijkheden. Dan wordt niet bewijs, maar macht de hoogste rechter, zoals (voormalige) kopstukken van de CIA deze week tegenover The Financial Times hebben gewaarschuwd. 

Democratie is ook een psychologische prestatie 

Kets de Vries komt tot het inzicht dat democratie niet alleen een juridisch stelsel is, maar ook gezien moet worden als een psychologische prestatie. Het vraagt het vermogen om verlies te verdragen, om grenzen te aanvaarden en om een tegenstander na diens overwinning nog altijd als een legitieme medeburger te erkennen. De vreedzame machtsoverdracht noemt hij dan ook een publiek ritueel van rouw. Daarin wordt afstand genomen van de controle en wordt de ongewenste uitkomst aanvaard. Dat is mogelijk als de verliezer tot het inzicht komt dat hij de nederlaag kan overleven.

Met dat laatste krijgt ook de zoektocht naar het nieuwe verhaal betekenis. De casus-Trump leert dat feiten alleen niet voldoende zijn om een bedwelmend verhaal te overwinnen. Mensen zoeken namelijk meer dan alleen informatie. Zij zoeken erkenning, betekenis en een plaats in een groter geheel. Zo kan een complot machteloosheid doen omslaan in overtuiging, terwijl een vijandbeeld verwarring kan doen veranderen in richting. Een grote leider weet zijn volgelingen te laten (mee)delen in zijn vermeende uitzonderlijkheid.

Een nieuw verhaal zal daarom méér moeten doen dan enkel het corrigeren van leugens. Het moet hoop bieden zonder almacht te beloven. Het moet verbondenheid mogelijk maken zonder een vijand nodig te hebben. Het moet ruimte bieden aan gevoelens van verlies en vernedering, maar weigeren die gevoelens om te zetten in wraak of uitsluiting.

Dat alles vraagt om een andere voorstelling van kracht. Dan gaat het niet alleen om winnen en nooit twijfelen, maar ook om kunnen toegeven, herstellen, compromissen sluiten en macht op geweldloze wijze afstaan. Want niet iedere nederlaag is verraad, niet elke tegenstander is een vijand.

Waar het nieuwe verhaal begint

Het nieuwe verhaal begint waar de fantasie van de almacht eindigt. Het nieuwe verhaal vertelt dat wij feilbaar, afhankelijk en onvoltooid zijn. Het gaat erom dat wij kunnen verliezen zonder verliezers te worden. Het gaat erom dat wij fouten kunnen erkennen. Democratie belooft namelijk geen definitieve triomf. Zij biedt iets bescheideners en menselijkers: een kader waarin gezag begrensd blijft en waarin vergissingen kunnen worden hersteld en tegenstanders burgers kunnen blijven. De kern van het nieuwe verhaal is niet de belofte dat alle teleurstellingen verdwijnen, maar het vertrouwen dat wij er samen ook weer uit kunnen komen.