Wachten in een wereld die snelt, is een bewuste vorm van leven

Het is inmiddels wereldwijd gemeengoed: het besef dat de mensheid voor existentiële uitdagingen staat. Het is een tijd waarin het oude wordt losgelaten en het nieuwe nog niet volledig is gevonden. Deze liminale fase, in de psychologie ook wel “de tussenfase” genoemd, is er één waarin de oude identiteit wegvalt, onzekerheid en desoriëntatie gemeengoed worden en vele vaste structuren niet meer werken. Het interessante daaraan is dat het óók ruimte geeft aan persoonlijke verandering.

Zo schreef ik, Cees van Lotringen, de initiatiefnemer van deze tweewekelijkse nieuwsbrief, in augustus 2025 aan mijn lezers dat ik mijzelf een time-out toestond om een essay te schrijven over de tijd waarin wij leven. Immers, Op zoek naar het nieuwe verhaal is altijd gericht geweest op het vinden van een nieuw verhaal voor een nieuwe tijd. Ik werkte maanden aan dat essay, maar uiteindelijk vond ik het (nog) niet fit to print. Daarin speelde die eerder genoemde liminale fase een rol, die maakt namelijk dat alles zo verwarrend is en zo snel gaat.

Die versnelling van tijd houdt mij al geruime tijd bezig. Ik maakte er kennis mee in de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen de filosoof Paul Virilio de fenomenologie van de snelheid muntte tot dromoscopie. Daarin staat het idee centraal dat snelheid de traditionele politiek van het territorium vervangt door een politiek van tempo. Het draait dan om toegang tot netwerken, bandbreedte en doorvoer. Inmiddels staan de rekenkracht en de snelheid van computers centraal, alsook de geheimzinnige samenstelling van algoritmen. Zij bepalen “wie er bij hoort en wie niet”.

De techmiljardairs in Sillicon Valley, die een omstreden verbond hebben gesloten met de regering-Trump, pleiten dan ook voor zogenoemde tech-accelerationisme - oftewel versnelling op het terrein van AI, biotech, transhumanisme, ruimtevaart, crypto en volledige automatisering. Zij distantiëren zich daarmee van de traditionele politiek die als traag en machteloos wordt gezien. Bovendien sluit het aan bij hun opvatting dat crises ook kansen bieden. Met andere woorden: snelheid is een doel op zich geworden - vooral voor hen die aan de goede kant van de streep staan.

Europa heeft op die acceleratie in de Verenigde Staten niet echt een antwoord. Dat komt doordat wij uitgaan van het egalitarisme als model, terwijl de Amerikanen zweren bij een meritocratie, die sterk gericht is op individuele vrijheid en competitie. Eén van de gevolgen van het gekozen model is dat wij achterblijven in innovatie en arbeidsproductiviteit. Tegelijkertijd ervaren veel mensen in Europa - maar beslist ook in Nederland zelf - dat die versnelling een prijs heeft: steeds meer mensen haken af, raken burn-out. Zo heeft inmiddels de helft van de bevolking te maken (gehad) met een psychische aandoening. ‘Er is sprake van een heus samenlevingsprobleem,’  oordeelde de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) vorig jaar in het rapport Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving.

Jet Bussemaker, de voorzitter van RVS, zei in een toelichting dat we moeten vertragen, met het doel om tot een meer ontspannen samenleving te komen en tot bevordering van verbinding, verscheidenheid en alledaagse vertraging. Ik ben het met Bussemaker eens en las in dat kader een beschrijving terug die ik ooit in mijn studententijd in één van de boeken van mytholoog Joseph Campbell had gevonden en dat recentelijk in het magazine Rewired werd aangehaald.

‘We wachten tot onze ziel ons heeft ingehaald’

Het is het verhaal van een rijke man die met grote haast door het oerwoud reist, geholpen door lokale dragers. Dagenlang gaan ze in hoog tempo verder, totdat de dragers op een ochtend weigeren de reis voort te zetten. Waarom, vraagt de rijkaard. Het antwoord van de dragers: “We hebben te snel gereisd om hier te komen. Nu moeten we wachten tot onze zielen ons weer hebben ingehaald.”

Verandercoach Steven van den Heuvel schrijft erover op Linkedin. Hij stelt: ‘Dat beeld bleef me bij. Misschien omdat ik mezelf erin herken. Ik heb veel gereisd. Ver en vaak. Letterlijk, maar ook in ambitie. Altijd onderweg naar een volgende stap. Nieuwe ideeën, nieuwe doelen, nieuwe horizonten. Gedreven door nieuwsgierigheid en soms ook door onrust. Wachten vond ik lastig. Ik wilde antwoorden voordat de vragen goed geland waren. Richting voordat de mist optrok. Beweging boven stilstand. Maar ergens onderweg heb ik ook iets anders geleerd: wachten is niet hetzelfde als niets doen. Soms is wachten juist het werk. Het werk van vertrouwen. Van verdragen dat niet alles maakbaar is. Van accepteren dat sommige dingen niet sneller groeien omdat jij harder trekt.’

Ik heb ermee geworsteld. en doe dat soms nog steeds, schrijft Van den Heuvel, ’maar ik ben ook de schoonheid ervan gaan zien. Dat sommige inzichten alleen komen in de vertraging. Dat je ziel soms een ander tempo heeft dan je ambitie. Dat rust niet leeg hoeft te zijn, maar een plek kan worden waar iets inhaalt wat onderweg is achtergebleven.’ Een ritueel in een wereld op machinesnelheid noemt zijn vriend Sander Balkenende dat.

Het Oosten en het Westen komen dichter tot elkaar

Wachten, innerlijk luisteren - een groeiend aantal mensen bekeert zich ertoe, omdat wij ons er steeds meer bewust van worden hoeveel wij met ons doen op aarde wel niet schaden, ondermijnen, kapot maken. Psychiater Dirk De Wachter wijdt er dan ook zijn laatste boek aan: geen passiviteit, maar een bewuste vorm van leven. Wachter noemt zijn boek Wachten, een levenshouding ‘een pleidooi voor bedachtzaamheid, maar ook voor engagement: een vorm van nabijheid bij jezelf, en bij de ander.’

De Oosterse wijsheid laat zien dat lichaam en geest onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn: zij vormen namelijk de uitdrukking van één samenhangend proces. In de westerse filosofie daarentegen is sinds René Descartes vaak een scheiding aangebracht tussen “mind” en “body”.

Maar door ontwikkelingen binnen de quantummechanica, moderne ecologie, systeemtheorie en neurowetenschappen komt in het Westen het klassieke wereldbeeld van een werkelijkheid die bestaat uit volledig losse objecten steeds meer onder druk te staan. Daarmee groeien Oosterse wijsheid en Westers denken geleidelijk naar elkaar toe. Waar Oosterse tradities via meditatie en filosofische ervaring uitkwamen bij een besef van onderlinge verbondenheid, laat nu ook de moderne natuurkunde zien dat de werkelijkheid minder mechanisch en geïsoleerd is dan lange tijd werd aangenomen. Voor het besef dat wij op aarde samenleven in één uniek ruimteschip is dat een fundamentele — en misschien zelfs hoopgevende — ontwikkeling.

Wordt het niet tijd om activistischer te worden?

Dat toenemende besef van onderlinge verbondenheid maakt dat ik inmiddels voor mijzelf ook de toegevoegde waarde van deze nieuwsbrief ter discussie ben gaan stellen. Sinds ik er in 2022/ 2023 mee begon, is er sprake van veel meer aanbod en aandacht voor deze onderwerpen. Dat is positief, maar maakt dat ik ook ben gaan nadenken of ik niet een andere richting moet inslaan om meer toegevoegde waarde te kunnen leveren aan de herschikking van ons wereld- en mensbeeld. Bij voorbeeld op het terrein van het (beursgenoteerde) bedrijfsleven, waar aandeelhouders de macht hebben, maar andere stakeholders - zoals werknemers, maar ook productiefactoren in de natuur - daarentegen te weinig aandacht krijgen en stemrecht geheel wordt onthouden.

Bovendien zit het mij dwars dat bestuurders en aandeelhouders de klanten van hun bedrijven vooral als consumenten zien, en niet (meer) als gelijkwaardige burgers. Dat heeft voor hen in de praktijk aanzienlijke, negatieve gevolgen - zowel voor hun geestelijke- als hun fysieke gezondheid. In het verlengde daarvan ligt de vraag op tafel of je als journalist en schrijver - in dit fragiele tijdsgewricht - juist niet activistischer zou moeten worden. Het is een vraag die ik op dit moment bij derden toetst. Kortom, de winkel blijft open, maar achter de toonbank wordt deze wel verbouwd. 

Feedback op deze reflectie van Cees van Logtringen in zijn 53e nieuwsbrief is van harte welkom. Dat kan door een mail te sturen naar: info.writersunited@gmail.com.