Afbeelding
Richard Heinberg in zijn huis in Santa Rosa, 2011. Foto: Nicolas Boullosa.
Richard Heinberg - ‘Lenen van toekomst is als overconsumptie’
Richard Heinberg, één van de belangrijkste milieudenkers van onze tijd, is zondag 19 juli overleden. Heinberg was 75 jaar. Hij brak een lans om de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen zo snel mogelijk af te bouwen. Daarnaast maakte hij zich sterk voor veerkrachtige, duurzame lokale gemeenschappen.
Heinsberg was verbonden aan het Post Carbon Institute en maakte naam in het debat over Peak Oil. Dat is het moment waarop de wereldwijde olieproductie haar hoogste niveau zal bereiken en daarna structureel zal afnemen.
Hij was niet tegen economische groei als zodanig, maar waarschuwde wel dat het gevaar van het einde van de beschaving denkbaar is als samenlevingen de nieuwe werkelijkheid ontkennen en instellingen blijven bouwen op de verwachting van eeuwige groei.
In dat kader zei hij ondermeer dat ‘Whenever I read that word limitless, I wince’, Hij doelde daarmee op het feit dat ‘onbegrensd’ geen hoopvol woord is, maar een waarschuwing. Beloften van onbeperkte energie, groei of technologische vooruitgang kunnen ons ervan weerhouden de fysieke voorwaarden en verborgen kosten van systemen te onderzoeken, zei Heinberg.
Succesvolle boeken over groei en macht
Zijn bekendste boeken in dat kader zijn de volgende drie: The Party’s Over: Oil, War and the Fate of Industrial Societies; The End of Growth en Power: Limits and Prospects for Human Survival. Zijn overkoepelende boodschap was daarbij dat samenlevingen niet onbeperkt kunnen blijven groeien op een eindige planeet en zich daarom moeten aanpassen aan minder energie- en grondstoffengebruik.
Rode draad door zijn werk(zaamheden) was dat hij in The Party’s Over betoogde dat het tijdperk van voortdurende economische groei waarschijnlijk ten einde zou lopen. Oorzaken zijn de uitputting van goedkope fossiele energie en grondstoffen, maar ook hoge schulden, financiële instabiliteit en ecologische grenzen. Het boek onderzoekt hoe overheden, gemeenschappen en huishoudens zich kunnen aanpassen aan een economie die niet langer structureel groeit, maar zich richt op veerkracht en welzijn binnen de grenzen van de aarde.
“Power is good; without it, we would be powerless”
In het boek Power: Limits and Prospects for Human Survival uit 2021 kijkt hij naar macht in brede zin. Daarbij ging het niet alleen om politieke of economische macht, maar ook om de fysieke kracht die voortkomt uit energie, technologie en samenwerking. Hij onderzoekt hoe mensen steeds meer macht over de natuur en elkaar hebben verkregen, en hoe dit heeft geleid tot ongelijkheid, uitputting en klimaatproblemen. Zijn belangrijkste conclusie is dat de mensheid moet leren haar macht bewust te begrenzen om ecologische en maatschappelijke instorting te voorkomen.
Uitgesproken opvattingen over macht
In het boek Power ontleedt hij de realiteit over macht. In het licht van dat boek wordt hij aan de hand van zes karakteristieken geportretteerd door antropoloog Jesús Martin González.
1 - Macht is overal. We kunnen de natuur of de menselijke samenleving niet begrijpen zonder de werking van macht te onderzoeken.
2 - Ons menselijk vermogen om de natuur te overmeesteren en onze neiging tot extreme ongelijkheid hebben zich beide in afzonderlijke fasen ontwikkeld. Dat wil zeggen: in geen van beide gevallen was de evolutie een gestaag proces. Het is mogelijk om sleutelmomenten in de biologische en sociale evolutie aan te wijzen waarop alles veranderde als gevolg van een dramatische machtsverschuiving.
3 - Er bestaat een fundamenteel verband tussen fysieke macht en sociale macht. Sociale wetenschappers hebben soms de neiging dit punt te bagatelliseren. Maar door de geschiedenis heen hebben dramatische toenames in fysieke macht – voortkomend uit nieuwe technologieën en het benutten van nieuwe energiebronnen – vaak geleid tot meer verticale sociale macht (dat is een begrip dat we gaandeweg zullen uitdiepen; het betekent in feite dat een klein aantal mensen meer rijkdom bezit dan alle anderen, of in staat is om veel andere mensen te vertellen wat ze moeten doen).
4 - Onze problemen met macht komen niet alleen voort uit misbruik. We zijn terecht verontwaardigd over machtsmisbruik in de vorm van slavernij, despotisme, corruptie, racisme, seksisme, enzovoort. Maar soms is de concentratie van te veel macht binnen een systeem problematisch, ongeacht of de bedoelingen van de beheerders van dat systeem goedaardig of sinister zijn.
5 - De ‘wil tot macht’, waarover de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche schreef, bestaat echt – maar het is niet alles. Wij mensen hebben andere instincten die ons meedogenloze streven naar macht tegengaan. Pogingen om macht te beperken zijn diep geworteld in de cycli en evenwichtsmechanismen van de natuur, en hebben zich door de eeuwen heen in talloze sociale bewegingen gemanifesteerd, waaronder bewegingen om de macht van heersers in te perken, slavernij af te schaffen en vrouwen dezelfde politieke rechten te verlenen als mannen.
6 - De kracht van schoonheid heeft de biologische evolutie net zo zeker aangedreven als het streven naar dominantie, en de kracht van inspirerende voorbeelden heeft de menselijke sociale evolutie evenzeer gevormd als het streven naar rijkdom en superieure wapens. Dit zijn niet zomaar feelgood-gevoelens; het zijn op onderzoek gebaseerde observaties.
Samen met Asher Miller schreef hij voor het Post Carbon Institute de studie Welcome to the Great Unraveling: Navigating the Polycrisis of Environmental and Social Breakdown. Deze studie dateert van 2023.