Opinie: Hoogste tijd dat het kabinet de democratie hervormt

Nederland kan niet meer wat het in de vorige eeuw wel kon: Deltawerken bouwen en het IJsselmeer inpolderen. Waarom we dat nu niet meer kunnen? Omdat de democratie aan een snelle revisie toe is, zo betogen drie auteurs in een opiniestuk. 

De regeringscoalitie van D66, VVD en CDA heeft een begrotingsakkoord gesloten, maar de begroting is daarentegen niet veiliggesteld. Integendeel: een meerderheid in de Tweede Kamer ontbreekt. Onderhandelingen en compromissen lijken onvermijdelijk te zijn. Politiek wordt steeds meer een kwestie van meerderheden organiseren en steeds minder van het oplossen van problemen. Dat schrijven hoogleraar Barbara Baarsma, adviseur Frans Blom en oud-minister Hans Wijers in een opiniestuk in dagblad Trouw. 

We zitten gevangen in een aandachtseconomie

Het drietal stelt dat de landelijke politiek gevangen wordt gehouden door de aandachtseconomie, die iedereen gevangen houdt. Dat blijkt uit het onderzoek Democratie in Revisie. Daarin worden 500 Kamerdebatten uit de periode 2018-2026 geanalyseerd. Daaruit wordt duidelijk dat vaak beperkt naar argumenten van anderen wordt geluisterd, dat alternatieven beperkt worden gewogen en dat het debat maar beperkt aan besluitvorming bijdraagt. Het beeld is zorgelijk, schrijven de auteurs: bij de korte debatten steeg het aandeel dat slecht scpprt van 38 procent in 2018 tot 64 procent in 2026. 

Alleen debatten met een duidelijk besluitvormend doel, zoals wetgeving en begrotingen, leiden nog geregeld tot concrete uitkomsten. Hieraan is de aandachtseconomie debet. Daarin stemmen kiezers vluchtiger en concurreren zowel media als politici om aandacht, zichtbaarheid en profilering. Kortom: veel woorden, weinig daden. 

Zoek de oplossing in tijd 

Het is de structuur waarin politici moeten opereren. Het maakt dat door de afhankelijkheid van compromissen noodzakelijke keuzes alsmaar worden uitgesteld. Hierdoor worden de problemen alsmaar groter en wordt handelen wordt uitgesteld. 

De drie auteurs zoeken de oplossing in tijd, dat is volgens de rode draad . Een kiesdrempel van vier procent kan de bestuurbaarheid vergroten. Daarnaast zou een Kamertermijn van zes jaar de ruimte voor langetermijnbeleid vergroten. Ook de Eerste Kamer vraagt om een herziening. Uit een simulatie van KickstartAI blijkt dat bestuurlijke vernieuwingen nodig en wenselijk zijn. 

Want zonder Kamermeerderheid begint het onderhandelingsproces op Prinsjesdag weer opnieuw, terwijl netcongestie, woningnood en stikstofproblemen dringend om besluiten vragen. Dat is geen probleem van één kabinet of één coalitie - het is het probleem van een systeem dat steeds moeilijker tot besluiten komt. ‘Juist daarom verdient onze democratie niet alleen debat, maar ook onderhoud,’ schrijft het drietal. ‘Dat vraagt leiderschap van de grootste politieke partijen, ook wanneer op korte termijn niet in hun eigen belang is.’ 

Noot: Actuele foto is op de dag van de Algemene Politieke Beschouwingen aan het artikel toegevoegd.