Markthumanisme als antwoord op een vastgelopen democratie

Het neoliberale economische model ligt al weer geruime tijd onder een spervuur van kritiek Het heeft zijn belofte van brede welvaart uiteindelijk niet waar gemaakt. Tijd voor een fundamenteel andere kijk op de economie, zijnde het markthumanisme. 

Bijna vijftig jaar lang heeft het neoliberalisme het economische denken in het Westen gedomineerd. Het bracht vrije markten, deregulering, lagere belastingen (voor vermogenden) en een gekortwiekte overheid. Het doel daarbij was om groei en welvaart te realiseren voor iedereen. Maar die belofte - het zogenoemde trickle down-effect - werd niet-gerealiseerd. Het uitblijven van de belofte van brede welvaart maakte dat ook het vertrouwen in de democratie daarmee ondermijnd werd. 

De Amerikaanse ondernemer Nick Hanauer en de Oxford-econoom Eric Beinhocker wijzen er in hun essay op dat gaandeweg de lonen stagneerden, de ongelijkheid tot een ongekend niveau toenam en dat de middenklasse alsmaar meer terrein verloor. Zo is in de Verenigde Staten het aandeel van de onderste 90 procent van de werknemers in het nationale inkomen gedaald van 66 procent in 1975 naar 53 procent in 2024.

Gevaar voor autoritair populisme 

Tegen die achtergrond stellen de twee auteurs dat de gevolgen van deze ontwikkelingen verder reiken dan de economie. Wanneer burgers namelijk ervaren dat hard werken niet langer zekerheid of vooruitgang oplevert, zij het vertrouwen in de instituties van de democratie verliezen. En dat schept ruimte voor autoritair populisme, zo waarschuwt het tweetal.

Daarom is het tijd voor een fundamenteel andere kijk op de economie. Dat is wat zij Market Humanism noemen. Het steunt op inzichten uit de gedragseconomie, de evolutiebiologie en de complexiteitswetenschap. Vier uitgangspunten staan daarbij centraal.

Ten eerste zijn mensen niet uitsluitend rationele, op eigenbelang gerichte individuen. Vertrouwen, wederkerigheid en samenwerking vormen juist de basis van economische vooruitgang.

Ten tweede zijn markten geen vanzelfsprekend efficiënte mechanismen, maar dynamische systemen waarin innovatie ontstaat door concurrentie én samenleving.

Ten derde is economische waarde meer dan marktprijs of bruto binnenlands product. Werkelijke welvaart ontstaat wanneer economische activiteiten menselijke problemen oplossen en bijdragen aan gezondheid, bestaanszekerheid, betekenisvol werk en een leefbare omgeving.

Ten vierde wordt ongelijkheid niet uitsluitend bepaald door talent en inzet. Ook instituties, spelregels en machtsverhoudingen bepalen wie ervan profiteert. Zonder tegenmacht neigen markten tot concentratie van rijkdom en politieke invloed.

Rechtvaardigheid als groeimotor

Uit deze inzichten volgt een andere economische agenda, oordelen de auteurs. Hogere lonen, sterke vakbonden, toegankelijk onderwijs, gezondheidszorg en progressieve belastingen zijn niet alleen instrumenten voor herverdeling, maar ook investeringen in economische groei.

Een sterke middenklasse is volgens de auteurs niet het gevolg van groei, maar juist een belangrijke oorzaak ervan. Koopkracht, vertrouwen en brede maatschappelijke participatie stimuleren innovatie en bedrijvigheid.

Ook de overheid krijgt een andere rol. Zij moet niet slechtsmarktfalen corrigeren, maar actief bijdragen aan goed functionerende markten, bijvoorbeeld door publieke investeringen, mededingingsbeleid en bescherming van werknemers en milieu.

Daarbij hoort ook een andere maatstaf voor succes: niet uitsluitend hoeveel een economie produceert, maar hoeveel beter mensen ervan worden.

Hervorming als democratische noodzaak

Voor Hanauer en Beinhocker staat uiteindelijk meer op het spel dan enkel economische prestaties. Extreme vermogensconcentratie leidt ook tot politieke machtsconcentratie, zoals in de Verenigde Staten nu zichtbaar worden. Een economisch onzekere bevolking verliest bovendien het vertrouwen en de mogelijkheden om volwaardig aan de democratie deel te nemen.

Markthumanisme moet daarom niet alleen de economie hervormen, maar ook de democratie versterken.

De belangrijkste verandering is volgens de auteurs geen afzonderlijke beleidsmaatregelen, maar een nieuw uitgangspunt: de economie bestaat niet om kapitaalrendement te maximaliseren, maar om mensen een beter leven te bieden.

Lees hier het essay: Market Humanism: a new Paradigm for a New Era