Europa trekt streep in het zand in reactie op Trump's willekeur

De maat is vol. Die inschatting valt op te maken uit de reactie van landen in Europa die in het kader van een NAVO-missie soldaten naar Groenland stuurden en door president Trump dreigen te worden gestraft met invoerheffingen van 10 procent. 

De Europese Unie zou op zijn beurt importheffingen voorbereiden tegen de VS, zo meldt zondagavond The Financial Times. Demissionair premier Schoof spreekt van een ‘gevaarlijke neerwaartse spiraal’ als Trump zijn plan doorvoert. ‘We zijn volledig solidair met het Koninkrijk Denemarken en de bevolking van Groenland,’ zo valt in de reactie van Schoof te lezen. 

Ook boycot van WK voetbal wordt bepleit 

In Europese media wordt hard gereageerd op de aankondiging van Trump dat de Verenigde Staten Groenland om ‘nationale veiligheidsredenen’ wil hebben. Ook wordt over een breed front geroepen om andere tegenmaatregelen, zoals een boycot van het WK voetbal, dat deze zomer in de VS - alsook in Mexico en Canada - plaatsvindt. Anderen in Europa pleiten ervoor om in een reactie op de importtarieven Amerikaanse techbedrijven met maatregelen te straffen.

De techbedrijven en de regering-Trump zijn een officieuze coalitie aangegaan, waarbij partijen elkaar over een weer steun hebben toegezegd. Zo lijkt de inlijving van Groenland (ook) ingegeven te worden door de zeldzame aardmetalen die er te delven zijn en voor techbedrijven van belang zijn.

Vrees voor vestiging autocratie in VS 

Ondertussen neemt in Europa en elders in de wereld het besef toe dat door de regering onder president Trump een beleid wordt gevoerd dat lijkt uit te zijn op de vestiging van een autocratie. Dat 2026 zo snel, en chaotisch, van start is gegaan, komt mede doordat dit een sleuteljaar is. Eind van dit jaar vinden vinden namelijk de zogenoemde Midterms plaats. 

De kans is aanzienlijk dat de Republikeinen dan de meerderheid in het Congres verliezen en het beleid van president Trump op zwaarder verzet kan rekenen. Om een dergelijke situatie te voorkomen, valt een toenemend aantal analisten te horen die zeggen dat de regering-Trump uit is op een harde confrontatie om daarmee te tussentijdse verkiezingen te beïnvloeden, of misschien zelfs wel ‘uit te stellen’. 

Vrijheid versus gelijkheid 

Rob Riemen, filosoof en oprichter van het Nexus Instituut, schreef in 2010 De eeuwige terugkeer van het facisme. Daarin stelt hij dat het hedendaagse facisme opnieuw het gevolg is van ‘gecorrumpeerde elites die de geestelijke leegte cultiveren waarin het facisme weer groot kan worden’. Riemen haalt in zijn essay de Duitse schrijver Thomas Mann aan, die tijdens het nazisme onder Adolf Hitler in ballingschap in de Verenigde Staten was gaan wonen en zijn gehoor, bij een lezing in 1940, het volgende voorhield: ‘Let me tell you the whole truth: if ever facism should come to America it will come in the name of freedom.’ 

In aanloop naar het Europese revolutiejaar, 1848, publiceerde de Fransman Alexis de Tocqueville het zeer invloedrijke boek Over de democratie in Amerika. Dat was de vrucht van een studiereis naar Amerika. Het land was in zijn ogen het lichtende voorbeeld van een natie die vrijheid en gelijkheid gelijkelijk diende. Maar, waarschuwde De Tocqueville vrijheid en gelijkheid staan op gespannen voet. Een te grote vrijheid gaat ten koste van gelijkheid en vice versa.

Samenleving van mensen zonder publiek geweten

Hoe zeer daarvan in de Verenigde Staten sprake is, blijkt uit het feit dat het land zich in reactie op de Europese aristocratie in de 19e eeuw heeft ontwikkeld tot een democratie, maar wel in het kleed van de meritocratie: iedereen kan, als hij/zij maar hard genoeg werkt, de top bereiken. De laatste decennia blijkt dat dat steeds moeilijker wordt: of je succesvol wordt hangt vooral af van de vraag of je aan de zon- of de schaduwzijde van het leven geboren bent. Op dit moment is de VS op weg een plutocratie te worden van een handvol schatrijke miljardairs - vooral komend uit de techsector. 

De Tocqueville waarschuwde: ‘Alleen geleid door het verlangen om fortuin te maken, hebben zij geen oog meer voor de nauwe band die bestaat tussen het privé-fortuin van elk van hen en de welvaart voor allen’. Die hebzucht toont het volslagen gebrek aan moraliteit waarvan in het Amerika van Donald Trump sprake is. Of, zoals hoogleraar Andreas Kinneging in het nawoord bij de Nederlandse vertaling van Over de democratie in Amerika schreef: ‘Als men de (Amerikaanse) democratie aan haar ‘wilde instincten’ overlaat, resulteert dat in een samenleving van mensen zonder publiek geweten.’