Er waart weer een spook door Europa

Waart er opnieuw een spook door Europa? Het spook van het communisme? Wat decennialang werd weggezet als een reliek uit de twintigste eeuw, wint onder jongeren opnieuw aan aantrekkingskracht. Niet uit nostalgie, maar uit noodzaak. De hernieuwde interesse in socialisme en communisme is vooral een reactie op een economisch systeem dat voor steeds meer jongeren onleefbaar aanvoelt.

De beroemde openingszin van Het Communistisch Manifest van Karl Marx en Friedrich Engels uit 1848 lijkt plots weer actueel. Niet omdat jongeren massaal Marx hebben herontdekt, maar omdat de onderliggende diagnose – groeiende ongelijkheid en structurele uitbuiting – opnieuw herkenbaar is. Vooral onder Generatie Z (1997–2012) groeit de overtuiging dat het kapitalisme niet langer werkt in hun voordeel.

Tijdens gesprekken op onder meer de Technische Universiteit Eindhoven klinkt dezelfde frustratie. Jongeren ergeren zich aan de verruwing van het maatschappelijk debat, aan politici die hun macht misbruiken en aan een economisch systeem dat rijkdom concentreert bij een kleine elite. Het gevoel overheerst dat hard werken geen garantie meer is op een fatsoenlijk bestaan.

Economische ongelijkheid als breekpunt

Dat gevoel wordt breed gedeeld. Uit onderzoek van de Erasmus University Rotterdam blijkt dat 84 procent van de jongeren vindt dat de kloof tussen arm en rijk kleiner moet worden. Deze generatie wordt geconfronteerd met hoge studieschulden, een onbereikbare woningmarkt en structurele onzekerheid. De gevolgen zijn niet alleen economisch, maar ook psychisch: meer stress, meer burn-outs en, zoals beschreven in De hypernerveuze samenleving, een zorgwekkende toename van zelfdodingen.

In die context groeit de belangstelling voor alternatieve economische modellen. Socialisme en communisme worden minder gezien als dogma’s en meer als verzamelbegrippen voor een eerlijker verdeling van welvaart. De ideologische verschillen ertussen doen er voor veel jongeren nauwelijks nog toe, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit Leiden.

De kiem voor deze herwaardering ligt in de financiële crisis van 2008. Toen bleek dat verliezen werden gesocialiseerd terwijl winsten privé bleven. Banken en verzekeraars werden gered met belastinggeld, terwijl topbestuurders zelden verantwoording hoefden af te leggen. De slogan “Socialism is for the Rich and Capitalism is for the Poor” vatte het sentiment treffend samen.

Kapitalisme als zelfdestructief systeem

Econoom Nouriel Roubini waarschuwde al in 2011 dat het kapitalisme zichzelf ondermijnt. In Is Capitalism Doomed? stelde hij, in lijn met Marx, dat een voortdurende verschuiving van inkomen van arbeid naar kapitaal onhoudbaar is. Bedrijven drukken loonkosten om te overleven, maar ondermijnen daarmee de koopkracht waarop het systeem draait. Het resultaat is stagnatie, ongelijkheid en sociale ontwrichting. De Amerikaanse cijfers lijken zijn analyse te bevestigen: circa 40 miljoen Amerikanen leven onder de armoedegrens.

Ook investeerder en macrostrateeg Ray Dalio schetst een somber beeld. Volgens hem bevinden de Verenigde Staten zich in de laatste fase van de zogenoemde Big Cycle, waarin extreme ongelijkheid, hoge schulden en dalende inkomens leiden tot maatschappelijke explosies. In zulke fases, zo leert de geschiedenis, kan de rekening niet langer bij de zwaksten worden neergelegd. Dat vergroot de druk op de rijken en voedt het risico op revolutie of burgerconflict, schrijft hij in een analyse van deze week.

De terugkeer van de klassenstrijd

De vraag wie uiteindelijk betaalt voor decennia van schulden en beleid, maakt iets los. Het idee van klassenstrijd, lang verguisd als achterhaald, wint opnieuw aan legitimiteit – ook in Nederland, waar een nieuw kabinet in de maak is.

Een veel gedeelde campagnevideo van de Groenen in Engeland laat zien hoe dit nieuwe narratief vorm krijgt. Geen opgewekt verhaal meer over kansen en zelfontplooiing, maar een confronterende boodschap: je werkt jezelf uit de naad terwijl een ander rijk wordt van jouw uitputting. Van “probeer harder” naar “het systeem is scheef”. Van individuele schaamte naar collectieve woede.

Het spook dat door Europa waart, is dan ook geen terugkeer naar het verleden. Het is een signaal dat een generatie haar geduld verliest met een systeem dat belooft, maar structureel teleurstelt.