Democratie nadert kantelpunt: breng macht terug naar het volk

Het uitblijven van vooruitgang op het gebied van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, gelijkheid en welzijn wordt vaak toegeschreven aan onvoldoende politieke wil of onvoldoende kennis. Zwaarder weegt echter het feit dat het democratische proces is gekaapt door sectoren en bedrijven die specifieke belangen verdedigen. 

Dat stellen leden van de Club van Rome in de nieuwe paper Reinventing Democracy after the Crisis. Zo wordt gewezen op sectoren als fossiele brandstoffen, finance, maar ook techbedrijven en farma, die ter verdediging van hun belangen nauwe contacten onderhouden met de politiek. Die laatste heeft mede daardoor te weinig oog voor burgers die vragen om het aanpakken van de klimaatcrisis, de ongelijkheid in de samenleving en het verschuiven van het economische doel van bbp-groei naar welzijn, zoals uit publieke enquêtes blijkt. 

Om de kloof tussen de voorkeuren van het publiek en de beleidsuitkomsten te dichten, zijn nieuwe democratische processen nodig. De auteurs van de paper wijzen naar mogelijke opties als de zogenoemde deliberatieve democratie en de sociocratie. Zij maken het mogelijk om de gedeelde doelen van alle burgers te verwezenlijken, in plaats van die van (enkel) machtige elites. Want door dat laatste groeit de kloof tussen burgers en overheid en regering. 

In hun paper gaan de auteurs nader in op de mogelijkheid van een deliberatieve democratie en de oprichting van een sociocratie. Daarmee kan volgens hen nieuwe invulling van de democratie worden gevonden.  

Zo brengt deliberatieve democratie representatieve groepen burgers bijeen om kennis te nemen van feiten en onderzoek, afwegingen te bespreken en beleidsaanbevelingen te doen. Daarbij vindt de selectie van deelnemers willekeurig plaats. Zo is loting een selectiemethode, waardoor groepen werkelijk representatief zijn en minder vatbaar voor lobbywerk. De groeiende inzet van ‘burgerberaden’ is een voorbeeld van deliberatieve democratie. 

Goed uitgevoerde burgerberaden en deliberatieve peilingen kunnen weloverwogen publieke voorkeuren zichtbaar maken, draagvlak creëren voor moeilijke keuzes en compromissen blootleggen die in de electorale politiek vaak buiten beeld blijven. Dit alleen is echter niet genoeg: burgerberaden moeten volledig worden ingebed in een sterk democratisch bestuurskader dat de verantwoordingsplicht van leiders en de rechtsstaat waarborgt, aldus de auteurs in hun paper. In België, Ierland en Frankrijk vinden succesvolle burgerberaden plaats, en op lokale schaal ook in Nederland. 

Hoogste tijd om nieuwe wegen in te slaan 

Sociocratie is een andere mogelijkheid om burgers meer bij besluitvorming te betrekken. Sociocratie is bestuur door de socius, oftewel de groep of de samenleving. Zij is gebaseerd op het consentbeginsel in plaats van besluitvorming bij meerderheid. Sociocratische principes en processen zijn een vorm van deliberatieve democratie en worden door veel bedrijven en kleine groepen met succes toegepast. De uitdaging is om deze werkwijze op te schalen naar grotere gemeenschappen, zoals regios en landen. De voornaamste barrières zijn verankering in de huidige bestuurssystemen en gevestigde belangen die vrezen macht en invloed te verliezen.

Het centrale probleem van democratisch bestuur is hoe betere collectieve besluiten kunnen worden genomen ten dienste van gedeelde doelen.  Een deliberatief of een sociocratisch proces zou zo kunnen worden ingericht dat eerst consent wordt bereikt over de gedeelde doelen van de gemeenschap. Duurzaam welzijn vereist dat we onze maatschappelijke doelen verleggen: weg van voortdurende groei van productie en consumptie, naar een evenwichtigere, regeneratieve en duurzame benadering.

Democratisch kantelpunt 

In hun paper stellen de auteurs dat we ons momenteel op een democratisch kantelpunt bevinden De democratie als regeringsvorm waarin de macht bij het volk berust, ligt namelijk onder vuur. “Demos”, het grondwoord van democratie, betekent “macht van het volk”. Als de democratie in de 21e eeuw wil overleven, moeten we de macht terugbrengen naar het volk.

Om bij dergelijke bestuurlijke veranderingen effectief te kunnen zijn, moeten tempo en schaal worden opgevoerd. Daarvoor is een nieuw type wereldleiders nodig die werkelijk in democratie geloven, aldus de auteurs. 

Zij vragen zich daarbij wel af of de tijd al rijp is voor een nieuwe radicale omslag in het bestuur. Om die vraag te beantwoorden, wijzen ze naar drie denkrichtingen, die vertegenwoordigd worden door Howe, Holling en Putnam. Zij beschrijven elk cyclische patronen die erop wijzen dat een kantelpunt nabij is. 

Zo onderscheidt Howe twintigjarige “turnings” en stelt dat we op dit moment verblijven in een vierde “crisis”, die rond 2030 een hoogtepunt zal bereiken, waarna een hernieuwde “high” volgt. 

Hollings adaptieve cyclus beschrijft systemen als bewegend door groei, behoud, vrijgave en reorganisatie, waarbij de samenleving nu richting vrijgave en reorganisatie beweegt. 

Putnam laat lange golven in het sociale kapitaal van de Verenigde Staten zien en voorspelt een progressieve “opwaartse beweging” die sociale rechtvaardigheid en gemeenschapszin herstelt.

Cruciaal: hervormingsideeën gereed hebben

De drie wetenschappers zien allemaal dezelfde hoopvolle richting, zo oordelen de auteurs van de paper. De oplossing van de crisis kan de vernieuwing teweegbrengen die nodig is om betere democratische systemen op te bouwen. Het is van cruciaal belang om hervormingsideeën gereed te hebben, zodat ze na de crisis kunnen worden uitgevoerd, aldus de auteurs van de paper. 

Eva Rovers: ‘Er is zoveel dat je als burger kan doen’