De AMOC: een kantelpunt in het klimaatsysteem

• Klimaatsysteem (AMOC) speelt cruciale rol in regulering van het klimaat, vooral in Europa.
• Onderzoek laat zien dat een grote vertraging van het klimaatmodel mogelijk is.
• Instorting met droge zomers en koude winters bedreigen ecosystemen en voedselproductie.

Diep in de Atlantische Oceaan bevindt zich een van de belangrijkste “motoren” van het klimaatsysteem: de Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC). Dit complexe systeem van oceaanstromingen transporteert warm water vanuit de tropen naar het noorden en brengt koud water terug naar het zuiden. Daardoor speelt het een cruciale rol in het reguleren van het klimaat, vooral in Europa.

Zonder deze circulatie zou Noordwest-Europa aanzienlijk kouder zijn. De AMOC fungeert als een soort van warmtetransportband die temperatuurverschillen wereldwijd helpt balanceren. 

Nieuw onderzoek naar de AMOC toont aan dat klimaatmodellen die de grote vertraging voorspellen het meest realistisch zijn. Onderzoekers hebben in hun onderzoek zowel concrete meetresultaten opgenomen als modelberekeningen. Wetenschappers noemen de conclusie “zeer zorgwekkend”: een instorting zal concrete gevolgen hebben voor regio’s als Europa door een combinatie van droge zomers en zeer koude winters, hetgeen gevolgen kan hebben voor ecosystemen en voedselproductie. Ook wordt stijging van de zeespiegel met 50 tot 100 centimeter extra mogelijk zijn. 

Kantelpunten bij relatief lage opwarming mogelijk 

De AMOC wordt aangedreven door verschillen in temperatuur en zoutgehalte van zeewater. Door klimaatverandering raakt dit systeem verstoord. Smeltwater van Groenland en toenemende neerslag verdunnen het zeewater in de Noord-Atlantische Oceaan, waardoor het minder goed zinkt — wat een cruciale stap is in de circulatie. Wetenschappers verwachten dan ook dat de AMOC deze eeuw vrijwel zeker zal verzwakken. 

➡️ Zie nadere uitleg van de AMOC op Carbonbrief

Maar de grootste zorg is niet alleen een geleidelijke verzwakking. De AMOC wordt gezien als een zogenoemd kantelpunt (tipping point), zijnde een systeem dat abrupt kan omslaan naar een totaal andere toestand wanneer een kritische grens wordt overschreden.

De mogelijkheid van een instorting waarvan wetenschappers spreken houdt in dat de circulatie niet langer effectief warmte transporteert. Dat zou geen kleine verandering zijn, maar een fundamentele verschuiving in het klimaatsysteem.

Volgens het IPCC is een abrupte instorting waarschijnlijk niet te verwachten vóór 2100, maar verzwakking is vrijwel zeker. Tegelijkertijd suggereren recentere studies dat het risico mogelijk wordt onderschat en dat het systeem gevoeliger is dan gedacht. 

Sommige onderzoeken wijzen zelfs op mogelijke kantelpunten al bij relatief lage opwarming (rond 1,5 tot 2 graden celsius), al is daar nog veel onzekerheid over. Wat vrijwel alle wetenschappers delen: de onzekerheid is groot, maar de potentiële impact extreem.

Een traag maar onomkeerbaar proces

Een belangrijk kenmerk van de AMOC is dat veranderingen langzaam kunnen opbouwen, maar uiteindelijk abrupt kunnen omslaan. En als dat gebeurt, is herstel moeilijk of zelfs onmogelijk op menselijke tijdschalen. Dat maakt de AMOC bijzonder risicovol:
je merkt het probleem mogelijk pas volledig wanneer het te laat is om het nog terug te draaien.

De AMOC is een van de belangrijkste klimaatsystemen op aarde. Het risico zit niet alleen in de kans op instorting, maar in de combinatie van grote onzekerheid, potentieel catastrofale gevolgen en beperkte mogelijkheid tot herstel.

Daarom zien veel wetenschappers de AMOC als één van de meest zorgwekkende klimaat-kantelpunten. De AMOC zal vrijwel zeker verzwakken door klimaatverandering. Of en wanneer een echte instorting plaatsvindt, is onzeker. Maar de mogelijke gevolgen zijn zo ingrijpend dat dit risico niet genegeerd kan worden. 

Conclusie, zo schrijven de wetenschappers, is dat zelfs een zelfs een kleine kans op zo’n grote systeemverandering vraagt om serieuze aandacht en voorzorg.